بهای تمامشدهٔ یک آیتم منو چیست؟
بهای تمامشدهٔ یک آیتم منو، جمع ارزش همهٔ مواد اولیه و اقلام مصرفی است که برای آمادهکردن و تحویل یک واحد از آن آیتم به کار میرود؛ از قهوه و شیر یک لاته تا مرغ، پاستا، سس و حتی ظرف بیرونبر یک پرس غذا. این عدد را معمولاً بهای مواد یا food cost مینامند و پایهٔ هر تصمیم قیمتگذاری در یک کسبوکار غذایی است.
این عدد شامل هزینههای سربار مانند اجاره، حقوق کارکنان، انرژی و استهلاک تجهیزات نیست. آن هزینهها مهماند، اما با تعداد فروش هر آیتم بالا و پایین نمیروند و جداگانه در سود و زیان مجموعه دیده میشوند. بهای تمامشده نیز ثابت نیست و با تغییر رسپی، قیمت خرید، اندازهٔ پرس یا کانال فروش تغییر میکند.
رسپی استاندارد چگونه پایهٔ محاسبه قرار میگیرد؟
نقطهٔ شروع، رسپی استاندارد است: فهرست دقیق همهٔ اجزای یک پرس با مقدار و واحد مشخص. رسپی باید همان چیزی را بگوید که در عمل در آشپزخانه یا پشت بار رخ میدهد، نه مقداری تقریبی که در ذهن سرآشپز یا باریستا است.
مهمترین نقطهٔ خطا، تبدیل واحد است. اگر شیر را در پاکت یکلیتری میخرید و در رسپی بر حسب میلیلیتر مینویسید، یا سس را در دیگ دهلیتری تولید میکنید و با ملاقهٔ هشتادمیلیلیتری سرو میکنید، هر خطای کوچک در تبدیل در صدها فروش تکرار میشود. برای اقلام نیمهآماده مانند سس، خمیر یا پایهٔ دسر، بهتر است رسپی جداگانهای تعریف شود و بهای هر واحد آن در رسپی آیتم اصلی به کار رود. بهطور خلاصه، مراحل محاسبه چنین است:
- فهرستکردن همهٔ اجزا، از مادهٔ اصلی تا اقلام کوچک مانند شکر، ادویه، روغن و ظرف یا لیوان بیرونبر.
- تعیین مقدار هر جزء در واحد مصرف، مانند گرم، میلیلیتر یا عدد.
- تبدیل قیمت خرید به همان واحد مصرف؛ قهوه به کیلو خریده میشود اما به گرم مصرف میشود.
- در نظر گرفتن ضایعات آمادهسازی و بازده هر ماده.
- جمعزدن ارزش اجزا و تقسیم آن بر تعداد پرسی که رسپی تولید میکند.
بهای تمامشدهٔ یک لاته چگونه محاسبه میشود؟
برای مثال، فرض کنید یک لاتهٔ سرو در سالن از سه جزء فهرست پایانی این بخش ساخته میشود. همهٔ اعداد این مثال فرضی و گرد شدهاند و قیمت بازار نیستند. جمع این اجزا ۳۱٬۷۰۰ تومان است. اگر همین لاته بیرونبر فروخته شود، لیوان کاغذی، درب و آستین هم به آن افزوده میشود؛ برای مثال ۴٬۰۰۰ تومان دیگر، یعنی بهای تمامشدهٔ ۳۵٬۷۰۰ تومان. یک نوشیدنی، بسته به کانال فروش، دو بهای متفاوت دارد.
همین منطق برای افزودنیها هم برقرار است. شات اضافهٔ اسپرسو، شیر گیاهی یا سیروپ هرکدام مواد مصرفی خود را دارند و اگر بهای آنها در محاسبه نیاید، آیتمهایی که بیشتر با افزودنی سفارش داده میشوند کمسودتر از آنچه به نظر میرسند خواهند بود.
اجزای لاتهٔ سالن در این مثال و سهم هرکدام چنین است:
- قهوه: ۱۸ گرم؛ اگر هر کیلو قهوه ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان خریده شود، هر گرم ۱٬۰۰۰ تومان و سهم قهوه ۱۸٬۰۰۰ تومان است.
- شیر: ۲۰۰ میلیلیتر در فنجان و ۲۰ میلیلیتر که پس از فومگیری در پیچر میماند، یعنی ۲۲۰ میلیلیتر مصرف واقعی؛ با شیر لیتری ۶۰٬۰۰۰ تومان، هر میلیلیتر ۶۰ تومان و سهم شیر ۱۳٬۲۰۰ تومان است.
- شکر بستهای همراه فنجان: ۵۰۰ تومان.
ضایعات و بازده چه اثری بر بهای یک پرس غذا دارند؟
در غذا، فاصلهٔ مقدار خریداریشده تا مقدار قابلسرو معمولاً بیشتر از نوشیدنی است. سینهٔ مرغ پس از جداکردن چربی و پوست، قارچ پس از بریدن ته ساقه و سبزی پس از پاککردن، وزن کمتری دارند. نسبت مقدار قابلاستفاده به مقدار خریداریشده را بازده یا yield مینامند.
باید میان دو نوع ضایعات تفاوت گذاشت. ضایعات آمادهسازی، مانند پوست و ته ساقه، بخشی طبیعی و قابلپیشبینی از کار است و در خود رسپی، بهصورت درصد ضایعات یا بازده، دیده میشود. ضایعات عملیاتی، مانند غذای سوخته، سفارش برگشتی یا مادهٔ تاریخگذشته، قابلپیشبینی نیست و باید جداگانه ثبت شود. اگر آن را در رسپی پنهان کنید، دیگر نمیدانید چه مقدار از هزینه نتیجهٔ فرمول است و چه مقدار نتیجهٔ خطا. مقایسهٔ مصرف واقعی انبار با مصرف استانداردی که رسپیها پیشبینی میکنند، همین تفاوت را آشکار میکند.
برای مثال، یک پرس پاستای مرغ و قارچ را با اعداد فرضی در نظر بگیرید. جمع اقلام آن حدود ۱۴۲٬۷۰۰ تومان است. اگر بازده مرغ نادیده گرفته میشد، سهم مرغ ۶۰٬۰۰۰ تومان حساب میشد و بهای هر پرس حدود ۱۰٬۶۰۰ تومان کمتر از واقعیت به نظر میرسید؛ اختلافی که در هر پرس فروختهشده تکرار میشود. اجزای این پرس چنین است:
- مرغ پاکشده: ۱۵۰ گرم؛ مرغ کیلویی ۴۰۰٬۰۰۰ تومان خریده میشود و بازده پاککردن ۸۵ درصد است، پس هر گرم مرغ قابلاستفاده حدود ۴۷۰ تومان و سهم مرغ حدود ۷۰٬۶۰۰ تومان است.
- پاستای خشک: ۱۲۰ گرم با کیلویی ۱۵۰٬۰۰۰ تومان، یعنی ۱۸٬۰۰۰ تومان.
- خامه: ۸۰ میلیلیتر با لیتری ۲۰۰٬۰۰۰ تومان، یعنی ۱۶٬۰۰۰ تومان.
- قارچ: ۵۰ گرم پس از پاککردن، با بازده ۹۰ درصد و کیلویی ۲۰۰٬۰۰۰ تومان، حدود ۱۱٬۱۰۰ تومان.
- پنیر پارمزان: ۲۰ گرم با کیلویی ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ تومان، یعنی ۲۴٬۰۰۰ تومان.
- روغن، نمک، ادویه و سیر: ۳٬۰۰۰ تومان.
چرا بهای تمامشده با هر خرید تغییر میکند؟
رسپی لاته ممکن است ماهها ثابت بماند، اما بهای آن با هر فاکتور خرید تغییر میکند. فرمول عوض نشده است؛ بازار عوض شده است.
برای مثال، اگر قیمت شیر از لیتری ۶۰٬۰۰۰ به ۷۵٬۰۰۰ تومان برسد، سهم شیر در لاتهٔ مثال قبل از ۱۳٬۲۰۰ به ۱۶٬۵۰۰ تومان و بهای لاتهٔ سالن از ۳۱٬۷۰۰ به ۳۵٬۰۰۰ تومان میرسد. اگر قیمت فروش ۱۲۸٬۰۰۰ تومان باشد، سهم مواد از قیمت فروش از حدود ۲۴٫۸ درصد به حدود ۲۷٫۳ درصد افزایش مییابد، بیآنکه چیزی پشت بار تغییر کرده باشد.
روش ارزشگذاری موجودی هم بر این عدد اثر دارد. در روش میانگین موزون، اگر ده لیتر شیر با قیمت قدیم و ده لیتر با قیمت جدید در انبار باشد، بهای هر لیتر میانگین این دو، یعنی ۶۷٬۵۰۰ تومان، در نظر گرفته میشود و بهای تمامشده بهتدریج به قیمت جدید نزدیک میشود. در روش آخرین قیمت خرید، عدد بلافاصله به قیمت جدید میرسد. روش نخست با ارزش واقعی موجودی و دفاتر همخوانتر است و روش دوم برای دیدن هزینهٔ جایگزینی در تصمیم قیمتگذاری مفید است. روش ارزشگذاری در دفاتر رسمی را با حسابدار خود هماهنگ کنید.
قیمت فروش چگونه از بهای تمامشده به دست میآید؟
روش رایج این است که مالک یک درصد هدف برای سهم مواد از قیمت فروش انتخاب کند و قیمت را از تقسیم بهای تمامشده بر آن درصد به دست آورد. این درصد قاعدهای ثابت یا استانداردی عمومی نیست و به نوع کسبوکار، هزینههای ثابت، موقعیت و سیاست مالک بستگی دارد.
برای مثال، اگر مالک سهم هدف مواد را برای پاستای مرغ ۳۰ درصد قرار دهد، قیمت پیشنهادی از تقسیم ۱۴۲٬۷۰۰ بر ۰٫۳۰ حدود ۴۷۵٬۷۰۰ تومان میشود که میتواند به ۴۸۰٬۰۰۰ تومان گرد شود. در این قیمت، حاشیهٔ مشارکت هر پرس، یعنی قیمت فروش منهای بهای مواد، ۳۳۷٬۳۰۰ تومان است؛ مبلغی که باید سهمی از اجاره، حقوق و سایر هزینهها را بپوشاند و سود بسازد.
آیتمی که هنوز رسپی ندارد، بهای تمامشدهٔ نامعلوم دارد، نه صفر. اگر بهای چنین آیتمی صفر فرض شود، گزارش، آن را صددرصد سودآور نشان میدهد و تصمیم قیمتگذاری بر پایهٔ عددی نادرست گرفته میشود.
درصد هدف تنها معیار نیست و در عمل این نکات هم اهمیت دارند:
- حاشیهٔ مشارکت به مبلغ، نه فقط به درصد: آیتمی با درصد مواد بالاتر اما فروش زیاد ممکن است برای مجموعه ارزشمندتر از آیتمی با درصد پایین و فروش کم باشد.
- قیمتی که مشتری واقعاً میپردازد: حاشیه باید روی قیمت پس از تخفیف و کوپن حساب شود و بستهٔ بیرونبر هم آن را کاهش میدهد.
- بازبینی منظم: هر بار که قیمت خرید یک مادهٔ اصلی تغییر محسوسی میکند، آیتمهایی را که آن ماده در رسپیشان سهم بزرگی دارد دوباره بررسی کنید.
چگونه این محاسبه را در عمل بهروز نگه داریم؟
نگهداشتن این محاسبه در جدول دستی ممکن است، اما چنین جدولی همیشه از فاکتورهای خرید و تغییرات رسپی عقب میماند. پیوند مستقیم رسپی با فروش و خرید، آن را به عددی همیشه بهروز تبدیل میکند.
در کیوزین، رسپی در فرم ایجاد و ویرایش هر آیتم منو تعریف میشود و با هر فروش، مواد اولیه طبق همان رسپی از موجودی کسر میشوند؛ با لغو سفارش هم موجودی بازمیگردد. بهای تمامشدهٔ هر آیتم بر اساس مواد مصرفی محاسبه میشود ؛ سیر زمانی بهای هر کالا ثبت میشود و گزارش مغایرت مصرف واقعی و استاندارد در پلن تجاری در دسترس است.
انبار سبک با یک انبار، رسپی ساده و بهای تمامشده از پلن حرفهای در دسترس است و دورهٔ آزمایشی چهاردهروزهٔ رایگان هم با امکانات همین پلن اجرا میشود. چند انبار، نسخهبندی رسپی، تولید اقلام نیمهآماده و تدارکات در پلن تجاری قرار دارند.